« لولا » ، و جواب « لولا » حذف شده ، و تقدير كلام « ما كف ايديكم عنهم » است . و معناى آيه اين است كه : اگر مردان و زنان مؤمن ناشناسى در بين مردم مكه نبودند ، تا جنگ شما باعث هلاكت آن بى گناهان شود ، و در نتيجه به خاطر كشتن آن بى گناهان دچار گرفتارى مىشديد ، هر آينه ما دست شما را از قتال اهل مكه باز نمىداشتيم و اگر باز داشتيم براى همين بود كه دست شما به خون آن مؤمنين ناشناس آلوده نشود و به جرمشان گرفتار ناملايمات نشويد . * ( « لِيُدْخِلَ اللَّه فِي رَحْمَتِه مَنْ يَشاءُ » ) * - لام در اول جمله متعلق است به كلمه اى كه حذف شده ، و تقدير كلام « كف ايديكم عنهم ليدخل فى رحمته . . . » است ، يعنى خدا دست شما را از قتال كفار كوتاه كرد تا هر كه از مؤمنين و مؤمنات را بخواهد داخل در رحمت خود كند ، مؤمنين و مؤمناتى كه در بين كفارند و مشخص نيستند ، و نيز شما را هم از اينكه مبتلا به گرفتارى شويد حفظ كند . بعضى از مفسرين « 1 » گفته‌اند : معناى آيه اين است كه : تا خدا داخل در رحمت خود كند هر يك از كفار را كه بعد از صلح ، اسلام آورند . * ( « لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً » ) * - كلمه « تزيل » به معناى تفرق است ، و ضمير در « تزيلوا » به همه نامبردگان در قبل از مؤمنين و كفار اهل مكه بر مىگردد ، و معنايش اين است كه : اگر مؤمنين مكه از كفار جدا بودند ، ما آنهايى را كه كافر بودند عذابى دردناك مىكرديم ، و ليكن از آنجايى كه اين دو طائفه درهم آميخته بودند عذابشان نكرديم . * ( « إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ . . . » ) * راغب در مفردات مىگويد : عرب از نيروى غضب وقتى فوران كند و شدت يابد تعبير به « حميت » مىكند ، مىگويد : « حميت على فلان » يعنى عليه فلانى سخت خشم كردم . خداى تعالى هم اين كلمه را آورده و فرموده : * ( « حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ » ) * و به استعاره از همين معنا است كه مىگويند : « حميت المكان حمى » ، يعنى از مكان دفاع كردم و يا آن را حفظ كردم « 2 » . و ظرف در جمله * ( « إِذْ جَعَلَ » ) * متعلق است به جمله قبلى ، يعنى * ( « وَصَدُّوكُمْ » ) * . بعضى « 3 »

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 124 . ( 2 ) مفردات راغب ، ماده « حمى » . ( 3 ) روح المعانى ، ج 26 ، ص 116 .